Commentāriī dē bellō Gallicō

Commentāriī dē bellō Gallicō sunt opus Latīnum quō Gāius Iūlius Caesar rēs ā sē in Galliā annīs 58–52 ante Chrīstum nātum gestās septem librīs nārrāvit. Octāvus liber ab Aulō Hirtiō posteā additus annōs 51–50 ante Chrīstum nātum complectitur et nārrātiōnem cum Commentāriīs dē bellō cīvīlī coniungere cōnātur. Titulus in cōdicibus et testimōniīs antīquīs nōn ūnō modō trāditur, sed fōrma Commentāriī dē bellō Gallicō ūsū recepta est.

Opus prīmō aspectū simplex et perspicuum est. Caesar dē sē plērumque tertiā persōnā loquitur, itinera, mūnītiōnēs, cōnsilia et proelia ōrdine expōnit, ōrātiōnēs in oblīquam fōrmam redigit. Haec ratiō speciem modestiae praebet: auctor nōn sē laudāre, sed ācta referre vidētur. Eadem tamen ars nārrātiōnem ad causam Caesaris dīrigit. Bella saepe ex iniūriā hostium, perīculō sociōrum aut necessitāte dēfēnsiōnis orīrī videntur; celeritās, prōvidentia et clēmentia Caesaris ēminent; culpa clādium in lēgātōs, fortūnam aut temeritātem aliōrum trānsferrī potest.

Commentāriī praecipuum testimōnium dē Bellō Gallicō praebent, sed neque sōlī neque ab omnī partium studiō remōtī sunt. Rēs antīquae effossae, nummī, īnscrīptiōnēs, testimōnia Cicerōnis et scrīptōrēs posteriōrēs nārrātiōnem supplent aut corrigunt. Numerī hostium et caesōrum, dēscrīptiōnēs mōrum Gallōrum Germānōrumque, verba ducum et cōnsilia interiōra cautē tractanda sunt. Opus simul relātiō mīlitāris, dēfēnsiō causae Caesaris et litterārum monumentum est.

Titulus et genus

Vōx commentārius notās, memoriam rērum aut māteriam nōndum in historiam ōrnātius redāctam significāre poterat. Cicerō commentāriōs Caesaris nūdōs, rēctōs et venustōs laudāvit, quasi scrīptōribus futūrīs māteriam praebuissent, sed ita perfectōs esse addidit ut prūdentēs ab ōrnandō dēterrērentur. Simplicitās igitur nōn inopia artis erat. Caesar dictiōnem et ōrdinem nārrātiōnis summā cūrā composuit.

Opus interdum Dē bellō Gallicō aut Bellum Gallicum appellātur. Nōn cōnstat quō titulō Caesar ipse tōtum corpus ēdiderit. Hirtius in praefātiōne librī octāvī dē commentāriīs Caesaris loquitur. In cōdicibus posteriōribus opera Caesaris cum librīs dē bellīs Alexandrīnō, Āfricō et Hispāniēnsī trāduntur; haec tamen opera Caesarem ipsum scrīpsisse nōn cōnstat.

Tempus ēditiōnis disputātur. Aliī librōs singulīs annīs ēditōs, aliī tōtum opus post septimam expedītiōnem in lūcem prōlātum esse cēnsent. Sine testimōniō novō nōn est affirmandum singulōs librōs statim post singulās expedītiōnēs pūblicātōs esse.

Librī et argūmentum

Liber prīmus annum 58 ante Chrīstum nātum nārrat. Helvētiī sēdēs relinquere cōnantur; Caesar iter per prōvinciam negat, eōs apud Bibracte vincit atque redīre iubet. Deinde Ariovistum, rēgem Germānōrum in Galliā cōnsīdentem, superat. Initium celeberrimum Galliam in Belgās, Aquītānōs et eōs quī suā linguā Celtae, Rōmānōrum Gallī appellantur dīvidit. Haec dīvīsiō ad Galliam trānsalpīnam nōndum prōvinciālem pertinet, nōn ad omnem regiōnem quam Rōmānī aliō ūsū Galliam vocābant.

Liber secundus bellum annī 57 contrā Belgās expōnit. Nerviī apud Sabim exercitum Rōmānum paene opprimunt; Caesar praesentiā et disciplīnā aciem restituit. Rēmī sociī, Suessiōnēs, Bellovacī, Aduatucī aliaeque cīvitātēs dīversīs modīs tractantur. Numerī populōrum et cōpiārum ad amplitūdinem perīculī augendam valēre possunt.

Liber tertius rēs annī 56 continet: rēs quās lēgātī in Alpibus gessērunt, bellum nāvāle contrā Venetōs, victōriam Titūriī Sabīnī dē Venellīs, expedītiōnem Pūbliī Crassī in Aquītāniā. Caesar Venetōs, quia lēgātōs detinuerant, gravissimē pūnīvit: senātum eōrum necāvit, cēterōs sub corōnā vēndidit. Nārrātiō violātiōnem iūris gentium causam poenae facit, poena ipsa simul cēterās cīvitātēs terrēre potuit.

Liber quārtus annum 55 tractat. Usipetēs et Tencterī Rhēnum trānsgressī ā Caesare oppressī sunt; deinde pons in Rhēnō factus et prīma expedītiō in Britanniam suscepta est. Caesar lēgātōs Germānōrum apud sē retinuit, deinde castra eōrum adortus est. Caesar perfidiam adversāriōrum et necessitātem celeris āctiōnis extollit. Pontis dēscrīptiō exercitūs sollertiam in opere et imperātōris audāciam ostendit.

Liber quīntus alteram expedītiōnem Britannicam annō 54 et māgnam circā hīberna sēditiōnem nārrat. Ambiorīx, prīnceps Eburōnum, lēgātōs Rōmānōs Sabīnum Cottamque dolō ex castrīs ēlicuit; ipsī cum māgnā parte mīlitum caesī sunt; Quīntus Tullius Cicerō obsidiōnem sustinuit dōnec Caesar subvenit. Britanniae geōgraphia, mōrēs et īnsulae mēnsūrae referuntur, sed Caesar ipse fatētur sē nōn omnia quae dē īnsulīs trādantur explōrāre potuisse.

Liber sextus annum 53 complectitur: ultiōnem in Eburōnēs, secundum trānsitum Rhēnī et longam comparātiōnem mōrum Gallōrum Germānōrumque. Dē druidibus, equitibus, sacrificiīs, religiōne, clientēlīs et īnstitūtīs multa hīc leguntur. Haec pretiōsa testimōnia sunt, sed nōn iūdicium ab omnī partium studiō remōtum. Caesar eōs quī apud Gallōs aliquō sunt numerō atque honōre in druidēs et equitēs dīvidit, deinde mōrēs Germānōrum ā mōribus Gallōrum distinguit. Hās dēscrīptiōnēs cum aliīs testimōniīs cōnferre oportet.

Liber septimus rebelliōnem annī 52 sub Vercingetorige nārrat. Avaricum captum et paene dēlētum est; apud Gergoviam Caesar clādem accēpit; Aeduī ab Rōmānīs dēfēcērunt; Alesia duplicī mūnītiōne cīncta est. Exercitus Gallicus intus obsessus et auxilia extrā venientia victa sunt; Vercingetorīx sē dēdidit. Nārrātiō ad summum operis pervēnit, ubī perīculum maximum cōnsiliō, disciplīnā et labōre Rōmānōrum superātur.

Liber octāvus, quem Hirtius scrīpsit, annōs 51–50 connectit. Bellovacī, Biturigēs, Cadurcī aliaeque cīvitātēs post rebelliōnem coercitae sunt; Uxellodūnum aquā interclūsum est, dēfēnsōribus manūs amputātae esse trāduntur. Hirtius in praefātiōne sē stilum Caesaris aequāre nōn posse fatētur et hiātum inter bellum Gallicum cīvīleque explēre vult. Liber ante initium bellī cīvīlis dēsinit.

Persōna Caesaris

Tertia persōna auctōrem ā duce nārrātō quasi sēparat: Caesar cōnsilium capit, iter accelerat, exercitum cohortātur. Hāc ratiōne auctōritās quaedam impersōnālis efficitur, velut ācta ipsa loquantur. Prīma persōna tamen in paucīs locīs et in citātiōnibus appārēre potest; neque rēgula exceptiōne caret. Nōmen ducis repetītum etiam eum centrum omnium expedītiōnum facit.

Caesar suam celeritātem saepe dēmōnstrat. Hostēs fāmā adventūs terrentur; pontēs, aggerēs et castra mīrā vēlōcitāte fīunt; legiōnēs post clādem reficiuntur. Eōdem tempore mīlitēs et centuriōnēs laudantur, praesertim cum disciplīna ducis frūctum fert. Titus Pullō et Lūcius Vorēnus, centuriōnēs inter sē aemulī, virtūte mūtuā servantur; Quīntus Cicerō obsidiōnem fortiter sustinet; Pūblius Crassus in Aquītāniā cōnsilium capit. Caesar etiam errōrēs ducum causās clādium esse nārrat.

Ōrātiōnēs oblīquae ratiōnēs partium compōnunt. Hostēs suās causās expōnunt, sed verba eōrum ab auctōre sēlēcta et Latīnē ōrdināta sunt. Vercingetorīx auctōritāte, sevēritāte et prōvidentiā ēminēre potest, quō victōria dē tālī adversāriō māior appāreat. Ambiorīx callidus et perfidus pingitur; Ariovistus superbiam et iūs suum dēfendit, sed postulātīs Rōmānōrum adversātur. Persōnae nōn pūra figmenta sunt, tamen ad ratiōnem causae Caesariānae compositae ad nōs veniunt.

Ūsus polīticus Rōmae

Caesar in prōvinciā absēns cum senātū, populō, amīcīs et adversāriīs Rōmae certābat. Litterae dē victōriīs supplicātiōnēs longās, glōriam et favōrem mīlitārem parābant. Commentāriī āctiōnēs eius lēgitimās et ūtilēs reī pūblicae ostendere poterant, praesertim cum inimīcī dē bellīs iniūstē susceptīs, prōvinciīs spoliātīs aut imperiō nimis longō querererentur.

Commentāriī tamen nōn sunt ad merum libellum partium redigendī. Multa ad lēctōrēs reī mīlitāris, ad memoriam officiī et ad dēlectātiōnem litterāriam pertinent. Caesar clādēs nōn omnēs cēlat: Sabīnī Cottaeque interitum, Gergoviam, difficultātēs Britannicās apertē nārrat. Sed modum clādium interpretātur, causās distribuit et fīnem prōsperum ōrdinat. Suāsiō ad favōrem conciliandum efficācissima saepe vērīs rēbus sēlēctīs, nōn mendāciō continuō, nītitur.

Caesar auctōritātem senātūs et populī Rōmānī ad causam suam cōnfirmandam adhibet. Sociōs Aeduōs, Rēmōrum fidem et prōvinciam dēfendere sē dīcit. Captīvōs interdum dīmittit, cīvitātēs in dēditiōnem recipit; alibī tōtās multitūdinēs vēndit, agrōs vāstat, prīncipēs necat. Clēmentia et saevitia utraque īnstrūmenta imperiī sunt, sed auctor singula poenae meritō hostium accommodat.

Gallī, Germānī et Britannī

Commentāriī multa vocābula, nōmina locōrum, cōnsuētūdinēs et īnstitūta pūblica servant quae aliter dēperdita essent. Cīvitātēs Gallōrum magistrātūs, senātūs, prīncipēs, clientēlās et factiōnēs habent; neque ūnam nātiōnem ūnī rēgī parentem efficiunt. Aeduī et Arvernī dē prīncipātū certant, Rēmī Rōmānīs favent, Belgae coniūrātiōnem faciunt, Aquītānī suīs foederibus pūgnant. Caesar tamen dīversitātem ad necessitātēs bellī colligit.

Druidēs rēbus dīvīnīs, iūdiciīs et disciplīnae iuvenum praeesse dīcuntur; carmina memoriā tenērī, doctrīnam litterīs nōn mandārī. Hūmānōrum sacrificiōrum et simulācrōrum viminēōrum nārrātiō celeberrima est, sed partim ex Graecōrum dē gentibus scrībendī cōnsuētūdine et ex hostīlī interpretātiōne venīre potest. Quae Caesar dē hīs rītibus trādit, ut testimōnium auctōris Rōmānī legenda sunt.

Germānōs Caesar ā Gallīs distīnctōs et Rhēnō sēparātōs dēscrībit. Rē vēra commercium, migrātiōnēs et cultūs ad utramque flūminis rīpam pertinēbant; vocābula Gallī, Germānī, Belgae nōn ad nātiōnēs recentiōrēs simpliciter referenda sunt. Britannōs ex brevī experientiā et rūmōribus dēpingit. Color, coniugia, currūs bellicī et geōgraphia cum aliīs testimōniīs cōnferenda sunt.

Fidēs, silentia et numerī

Numerōs migrātiōnis Helvētiōrum, agminum Belgīcōrum, auxiliōrum Alesiae et caesōrum cautē aestimāre oportet. Antīquī auctōrēs tabulās captīvōrum, renuntiātiōnēs sociōrum aut aestimātiōnēs mīlitārēs adhibēre poterant, sed cōpia hominum ad māgnitūdinem victōriae rhētoricē pertinēbat. Ubī alia testimōnia dēsunt, numerī ut Caesaris relātiō, nōn prō certīs, afferendī sunt.

Silentia quoque significant. Praeda, servī, tribūta et ūtilitās pecūniāria nōn eōdem pondere quō cōnsilia mīlitāria expōnuntur. Rēs urbānae rārō apertē in nārrātiōnem ingrediuntur, quamquam imperiī prōrogātiō, mors Iūliae et Crassī, cōnsulātus Pompēī atque spēs alterius cōnsulātūs eōdem tempore ad rēs Caesaris pertinēbant. Vōx populōrum victōrum plērumque per ōrātiōnēs ab hoste Rōmānō compositās audītur.

Dē caede Usipetum et Tencterōrum, dē Avaricō dēlētō, dē Eburōnibus vāstātīs et dē manibus Uxellodūnēnsium amputātīs iūdicium mōrāle ā nārrātiōne victōris sēparandum est. Captīvitās, caedēs et agrōrum vāstātiō māgnam partem huius bellī cōnstituunt. Commentāriī rēs mīlitārī ōrdine pulchrē expōnunt, sed damna gentium victārum nōn integrā ratiōne mētiuntur.

Stilus et ars

Caesar verbīs propriīs et perspicuīs ūtitur; ōrdinem sententiārum ad rēs nārrandās accommodat. Verba technica dē castrīs, pontibus, nāvibus et aciē exāctē collocat. Ablātīvī absolūtī, ōrātiō oblīqua, periodī moderātae et celerēs sententiae āctiōnem regunt. Repetītiō Caesar et coniūnctiōnum simplicium lēctōrī iter facit, dum strūctūra māior librōs ad discrīmina et solūtiōnēs compōnit.

Perspicuitās nōn ubīque facilitās est. Topographia et ōrdinēs mīlitum dīligentem lēctōrem poscunt; textus cōdicum in nōminibus, numerīs et lēctiōnibus variat. Initium Gallia est omnis dīvīsa in partēs trēs in trāditiōne orthographica etiam partīs trīs legī potest. Orthographia ēditōrum nōn semper ipsam Caesaris scrīptūram repraesentat.

Caesar ōrnātuī manifēstō parcit, sed antithesēs, suspēnsiō, variātiō temporum et dispositiō causārum efficācissima sunt. Nārrātor saepe quid hostēs ignōrent ostendit, dum lēctōrēs cōnsilium Caesaris ante exitum cognōscunt. Fortūna interdum adversātur; cōnsiliō tamen atque virtūte Rōmānī multa perīcula superant. Haec fōrma imāginem imperātōris dignī efficit sine apertā laudātiōne.

Trāditiō et ūsus scholasticus

Textus per cōdicēs mediaevālēs ad nōs pervēnit, in cōdicum familiās dīvīsus quārum relātiōnēs ā philologīs disputantur. Librī Caesariānī cum Bellō cīvīlī et continuātiōnibus saepe dēscrīptī sunt. Ēditiō typographica saeculō quīntō decimō facta est; posteā innumerābilēs ēditiōnēs, commentāriī et trānslātiōnēs prōdiērunt.

Ob dictiōnem perspicuam commentāriī per saecula inter prīma opera discipulīs Latīnae linguae data numerātī sunt. Ūsus scholasticus stilum nōtissimum fēcit, sed perīculum habet nē discipulī, dum tantum grammaticae student, vim dominātiōnis et caedēs bellī praetereant. Lēctiō plēnior artem sermōnis cum historiā prōvinciārum, fontium discrīmine et sorte gentium victārum coniungit.

Opus historicōs, ducēs et scrīptōrēs mōvit. Ducēs ac scrīptōrēs reī mīlitāris mūnītiōnibus atque celeritātī operam dedērunt; litterae vulgārēs fōrmulās initiī, pontem Rhēnī, Britanniam et Alesiam repetunt. Posteritās saepe Caesarem singulāris ingeniī ducem celebrat, dum recentiōra studia explōrant quā ratiōne gentēs victae dēscrībantur et nōtiō gentis Gallicae fōrmāta sit.

Fontēs et iūdicium

Textuī Caesaris praecipua continuātiō est Aulī Hirtiī liber octāvus. Cicerō in Brūtō stilum laudat; Suētōnius Asinium Pōlliōnem fidem dīligentiamque Caesaris in nōnnūllīs rēbus reprehendisse refert. Plutarchus, Cassius Diō et aliī rēs Gallicās interdum ex Caesare, interdum ex trāditiōnibus aliīs nārrant. Rēs apud Alesiam, Bibracte, Gergoviam et alia loca effossae locōrum nātūram ac bellī vestīgia illūstrant; eārum tamen interpretātiō contrōversa manēre potest.

Commentāriī neque ut mendācium ūniversum repudiandī neque ut nūda rērum relātiō sine studiō accipiendī sunt. Auctor rēs quās ipse gessit singulārī scientiā nōvit; simul dignitātem, imperium, praesentem futūramque salūtem in rē pūblicā dēfendit. Optima lēctiō proprietātem sermōnis, ōrdinem mīlitārem et dēlēctum argūmentōrum ūnā cōnsīderat.