Liber prīmus
Helvētiī et Ariovistus
Gradus quārtus · Lēctiō expedīta
Gallia est omnis dīvīsa in partīs trēs; quārum ūnam incolunt Belgae, aliam Aquitānī, tertiam quī ipsōrum linguā Celtae, nostrā Gallī…
Apud Helvētiōs longē nōbilissimus fuit et dītissimus Orgetorīx. Is, M. Messālā et M. Pīsōne cōnsulibus, rēgnī cupiditāte inductus coniūrātiōnem…
Hīs rēbus adductī et auctōritāte Orgetorigis permōtī cōnstituērunt ea quae ad proficīscendum pertinērent comparāre, iūmentōrum et carrōrum quam…
Ea rēs est Helvētiīs per indicium ēnūntiāta. Mōribus suīs Orgetorigem ex vinculīs causam dīcere coēgērunt. Damnātum poenam sequī oportēbat ut…
Post eius mortem nihilō minus Helvētiī id quod cōnstituerant facere cōnantur, ut ē fīnibus suīs exeant. Ubī iam sē ad eam rem parātōs esse…
Erant omnīnō itinera duo quibus itineribus domō exīre possent: ūnum per Sēquanōs, angustum et difficile, inter montem Iūram et flūmen Rhodanum,…
Caesarī cum id nūntiātum esset eōs per prōvinciam nostram iter facere cōnārī, mātūrat ab urbe proficīscī, et quam maximīs potest itineribus in…
Intereā eā legiōne quam sēcum habēbat mīlitibusque quī ex prōvinciā convēnerant, ā lacū Lemannō, quī in flūmen Rhodanum īnfluit, ad montem…
Relinquēbātur ūna per Sēquanōs via, quā Sēquanīs invītīs propter angustiās īre nōn poterant. Hīs cum suā sponte persuādēre nōn possent, lēgātōs…
Caesarī renūntiātur Helvētiīs esse in animō per agrum Sēquanōrum et Haeduōrum iter in Santonum fīnīs facere, quī nōn longē ā Tolōsātium fīnibus…
Helvētiī iam per angustiās et fīnīs Sēquanōrum suās cōpiās trādūxerant, et in Haeduōrum fīnīs pervēnerant eōrumque agrōs populābantur. Haeduī,…
Flūmen est Arar, quod per fīnīs Haeduōrum et Sēquanōrum in Rhodanum īnfluit, incrēdibilī lēnitāte ita ut oculīs in utram partem fluat iūdicārī…
Hōc proeliō factō, reliquās cōpiās Helvētiōrum ut cōnsequī posset, pontem in Ararī faciendum cūrat atque ita exercitum trādūcit. Helvētiī…
Hīs Caesar ita respondit: ‘Eō sibī minus dubitātiōnis darī quod eās rēs quās lēgātī Helvētiī commemorāssent memoriā tenēret, atque eō gravius…
Posterō diē castra ex eō locō movent. Idem facit Caesar, equitātumque omnem, ad numerum quattuor mīlium, quem ex omnī prōvinciā et Haeduīs atque…
Interim cotīdiē Caesar Haeduōs frūmentum quod essent pūblicē pollicitī flāgitāre. Nam propter frīgora, quod Gallia sub septentriōnibus (ut ante…
Tum dēmum Liscus ōrātiōne Caesaris adductus quod anteā tacuerat prōpōnit: ‘Esse nōn nūllōs quōrum auctōritās apud plēbem plūrimum valeat, quī…
Caesar hāc ōrātiōne Liscī Dumnorigem, Dīviciācī frātrem, dēsignārī sentiēbat; sed, quod plūribus praesentibus eās rēs iactārī nōlēbat, celeriter…
Quibus rēbus cōgnitīs, cum ad hās suspīciōnēs certissimae rēs accēderent, — quod per fīnīs Sēquanōrum Helvētiōs trādūxisset, quod obsidēs inter…
Dīviciācus, multīs cum lacrimīs Caesarem complexus, obsecrāre coepit nē quid gravius in frātrem statueret: ‘Scīre sē illa esse vēra, nec…
Eōdem diē ab explōrātōribus certior factus hostīs sub monte cōnsēdisse mīlia passuum ab ipsīus castrīs octō, quālis esset nātūra montis et…
Prīmā lūce, cum summus mōns ā Labiēnō tenērētur, ipse ab hostium castrīs nōn longius mīlle et quīngentīs passibus abesset, neque, ut posteā ex…
Postrīdiē eius diēī, quod omnīnō biduum supererat cum exercituī frūmentum mētīrī oportēret, et quod ā Bibracte, oppidō Haeduōrum longē maximō et…
Postquam id animum advertit, cōpiās suās Caesar in proximum collem subdūcit equitātumque quī sustinēret hostium impetum mīsit. Ipse interim in…
Caesar prīmum suō deinde omnium ex cōnspectū remōtīs equīs, ut aequātō omnium perīculō spem fugae tolleret, cohortātus suōs proelium commīsit.…
Ita ancipitī proeliō diū atque ācriter pūgnātum est. Diūtius cum sustinēre nostrōrum impetūs nōn possent, alterī sē, ut coeperant, in montem…
Helvētiī omnium rērum inopiā adductī lēgātōs dē dēditiōne ad eum mīsērunt. Quī cum eum in itinere convēnissent sēque ad pedēs prōiēcissent…
Quod ubī Caesar resciit, quōrum per fīnīs ierant, hīs utī conquīrerent et redūcerent, sī sibī pūrgātī esse vellent, imperāvit; reductōs in…
In castrīs Helvētiōrum tabulae repertae sunt litterīs Graecīs cōnfectae et ad Caesarem relātae, quibus in tabulīs nōminātim ratiō cōnfecta erat,…
Bellō Helvētiōrum cōnfectō tōtīus ferē Galliae lēgātī, prīncipēs cīvitātum, ad Caesarem grātulātum convēnērunt: ‘Intellegere sēsē, tametsī prō…
Eō conciliō dīmissō īdem prīncipēs cīvitātum quī ante fuerant ad Caesarem revertērunt petiēruntque utī sibī sēcrētō [in occultō] dē suā…
Hāc ōrātiōne ab Dīviciācō habitā omnēs quī aderant māgnō flētū auxilium ā Caesare petere coepērunt. Animadvertit Caesar ūnōs ex omnibus Sēquanōs…
Hīs rēbus cōgnitīs Caesar Gallōrum animōs verbīs cōnfīrmāvit, pollicitusque est sibī eam rem cūrae futūram; māgnam sē habēre spem et beneficiō…
Quam ob rem placuit eī ut ad Ariovistum lēgātōs mitteret, quī ab eō postulārent utī aliquem locum medium utrīusque conloquiō dēligeret: velle…
Hīs respōnsīs ad Caesarem relātīs, iterum ad eum Caesar lēgātōs cum hīs mandātīs mittit: ‘Quoniam tantō suō populīque Rōmānī beneficiō adfectus,…
Ad haec Ariovistus respondit: ‘Iūs esse bellī ut quī vīcissent eīs quōs vīcissent quem ad modum vellent imperārent; item populum Rōmānum victīs…
Haec eōdem tempore Caesarī mandāta referēbantur, et lēgātī ab Haeduīs et ā Trēverīs veniēbant: Haeduī questum quod Harūdēs, quī nūper in Galliam…
Cum trīduī viam prōcessisset, nūntiātum est eī Ariovistum cum suīs omnibus cōpiīs ad occupandum Vesontiōnem, quod est oppidum maximum…
Dum paucōs diēs ad Vesontiōnem reī frūmentāriae commeātūsque causā morātur, ex percontātiōne nostrōrum vōcibusque Gallōrum ac mercātōrum, quī…
Haec cum animadvertisset, convocātō cōnsiliō omniumque ōrdinum ad id cōnsilium adhibitīs centuriōnibus, vehementer eōs incūsāvit: prīmum quod…
Hāc ōrātiōne habitā mīrum in modum conversae sunt omnium mentēs, summaque alacritās et cupiditās bellī gerendī innāta est; prīncepsque decima…
Cōgnitō Caesaris adventū Ariovistus lēgātōs ad eum mittit: ‘Quod anteā dē conloquiō postulāsset, id per sē fierī licēre, quoniam propius…
Plānitiēs erat māgna et in eā tumulus terrēnus satis grandis. Hic locus aequō ferē spatiō ab castrīs Ariovistī et Caesaris aberat. Eō, ut erat…
Ariovistus ad postulāta Caesaris pauca respondit; dē suīs virtūtibus multa praedicāvit: ‘Trānsīsse Rhēnum sēsē nōn suā sponte, sed rogātum et…
Multa ab Caesare in eam sententiam dicta sunt quā rē negōtiō dēsistere nōn posset: ‘Neque suam neque populī Rōmānī cōnsuētūdinem patī utī optimē…
Dum haec in conloquiō geruntur, Caesarī nūntiātum est equitēs Ariovistī propius tumulum accēdere, et ad nostrōs adequitāre, lapidēs tēlaque in…
Biduō post Ariovistus ad Caesarem lēgātōs mittit: ‘Velle sē dē hīs rēbus quae inter eōs agī coeptae neque perfectae essent agere cum eō; utī aut…
Eōdem diē castra prōmōvit et mīlibus passuum sex ā Caesaris castrīs sub monte cōnsēdit. Postrīdiē eius diēī praeter castra Caesaris suās cōpiās…
Ubī eum castrīs sē tenēre Caesar intellēxit, nē diūtius commeātū prohibērētur, ultrā eum locum quō in locō Germānī cōnsēderant, circiter passūs…
Proximō diē īnstitūtō suō Caesar ē castrīs utrīsque cōpiās suās ēdūxit, paulumque ā māiōribus castrīs prōgressus aciem īnstrūxit, hostibus…
Postrīdiē eius diēī Caesar praesidiō utrīsque castrīs quod satis esse vīsum est relīquit, ālāriōs omnīs in cōnspectū hostium prō castrīs…
Caesar singulīs legiōnibus singulōs lēgātōs et quaestōrem praefēcit, utī eōs testīs suae quisque virtūtis habēret; ipse ā dextrō cornū, quod eam…
Ita proelium restitūtum est atque omnēs hostēs terga vertērunt, neque prius fugere dēstitērunt quam ad flūmen Rhēnum, mīlia passuum ex eō locō…
Hōc proeliō trāns Rhēnum nūntiātō Suēvī, quī ad rīpās Rhēnī vēnerant, domum revertī coepērunt; quōs Ubiī, quī proximī Rhēnum incolunt,…